Yeni bir araşdırma azad iradənin inkarının insanların əxlaqsızlaşmasına səbəb olması barədə geniş yayılmış fikri şübhə altına alıb. Əksinə, tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, azad iradənin illüziya olduğunu bilmək insanların özlərini və başqalarını hərəkətlərinə görə məsuliyyətdən azad etmədən daha asan bağışlamasına kömək edə bilər.

Azad iradənin mövcudluğu çoxdan mübahisəli mövzu olub. Neyrobioloq Robert Sapolski də daxil olmaqla, bəzi görkəmli alimlər hesab edirlər ki, qərarlarımız tamamilə biologiya, tərbiyə və həyat şərtləri ilə müəyyən edilir. Digərləri isə qorxurlar ki, belə ideyalar aqressiyanın, vicdansızlığın və məsuliyyətsiz davranışın artmasına gətirib çıxara bilər.

"British Journal of Social Psychology" jurnalında dərc olunmuş yeni araşdırmanın nəticələri fərqli olub.

İki təcrübə zamanı iştirakçılardan azad iradənin mövcud olmadığını iddia edən arqumentləri oxumaq xahiş olunub. Sonra bəziləri kimisə incitdikləri vaxtı, digərləri isə özlərinin incidildiyi anı xatırlayıblar.

Məlum olub ki, azad iradənin illüziya olması fikri ilə üzləşən insanlar həm özlərini, həm də onları incidənləri bağışlamağa daha çox meyilli olublar. Onlar həmçinin xeyli az nifrət, utanc və günahlandırmaq istəyi hiss ediblər.

Əsası odur ki, onların məsuliyyət hissi yoxa çıxmayıb. İştirakçılar inanmağa davam ediblər ki, insan öz hərəkətlərinə görө cavabdehdir və başqalarına zərər vurmaqdan çəkinməyə çalışmalıdır. Yalnız onların incikliyə qarşı emosional münasibəti dəyişib: mühakimələri daha az sərt olub.

Bu təsirin real həyatda nə dərəcədə doğru olduğunu yoxlamaq üçün tədqiqatçılar həmçinin 44 ölkədən təxminən 9 000 nəfər arasında sorğu keçiriblər. Könüllülər yalan danışmaq və ya eqoist davranış kimi müxtəlif gündəlik əxlaqi pozuntuları qiymətləndiriblər.

Məlum olub ki, azad iradələrə daha güclü inamı olan insanlar pozuntu törədənləri sərt cəzaya layiq hesab etməyə daha çox meyilli olublar.

Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, bu, mütləq azad iradə ideyasının rədd edilməsinin əxlaqi xaosla nəticələnmədiyini ehtimal etməyə əsas verir. Əvəzində o, şəxsi məsuliyyət hissəsini qoruyub saxlamaqla yanaşı, ən dağıdıcı duyğuları – nifrəti, qisasçılığı və özünüqınamanı yumşaltmağa kömək edir.

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, onların nəticələri azad iradənin rədd edilməsinin psixoloji problemlərin ümumi həlli yolu demək deyil. Buna baxmayaraq, belə baxışların insanları qaçılmaz olaraq əxlaqsızlaşdırdığına dair geniş yayılmış xəbərdarlıq həddindən artıq şişirdilmiş ola bilər.

Mənbə: publika.az