Ermənistanda baş nazir Nikol Paşinyanla Bütün Ermənilərin Ali Patriarxı və Katolikosu II Qaregin arasında uzun müddətdir davam edən qarşıdurma yeni mərhələyə qədəm qoyduğu bir vaxtda Belarus prezidenti Aleksandr Lukaşenkonun erməni kilsəsinin rəhbərinə ünvanladığı doğum günü təbriki diqqət çəkib.

İrəvanda II Qareginin siyasi hakimiyyət tərəfindən təzyiq altında saxlanıldığı, hətta onun barəsində cinayət təqibi və həbs imkanının gündəmə gətirildiyi bir dönəmdə Lukaşenkonun açıq şəkildə katolikosun fəaliyyətini yüksək qələmə verməsi təsadüfi görünmür. Belarus liderinin təbrikində II Qareginin bütün həyatının xristian kilsəsinə və erməni xalqına xidmətin, fədakarlığın və sədaqətin nümunəsi olduğu vurğulanıb. Lukaşenko katolikosa möhkəm cansağlığı, tükənməz enerji və fəaliyyətində uğurlar arzulayıb.

İlk baxışdan dini liderə ünvanlanmış adi protokol təbriki təsiri bağışlasa da, Ermənistan daxilində kilsə-hakimiyyət qarşıdurmasının kəskinləşdiyi bir vaxtda bu mesajın siyasi çəkisi də artır. Çünki Paşinyan hökuməti ilə II Qaregin arasında münasibətlər artıq sadə fikir ayrılığı çərçivəsindən çıxıb. Ermənistan hakimiyyəti katolikosun fəaliyyətini və şəxsi həyatını hədəfə alan açıqlamalar verir, II Qaregin isə Paşinyanın kilsəyə müdaxilə etdiyini bildirərək baş nazirə qarşı sərt mövqe nümayiş etdirir. Ermənistan parlamentində və siyasi dairələrdə katolikosun istefası məsələsinin gündəmə gətirilməsi də qarşıdurmanın miqyasını göstərir.

Belə bir fonda Lukaşenkonun II Qareginə “xristian kilsəsinə və erməni xalqına yüksək səviyyədə xidmətin, fədakarlığın və sarsılmaz sədaqətin nümunəsi” kimi qiymət verməsi diqqətçəkən mesajdır. Belarus lideri bununla bir tərəfdən erməni kilsəsinin rəhbərinə şəxsi dəstək nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə İrəvanda hakimiyyətlə kilsə arasında gedən mübarizə fonunda II Qareginin nüfuzunu vurğulamış olur.

Məsələnin daha maraqlı tərəfi isə Lukaşenkonun özünün Paşinyanla münasibətləridir. Minsk və İrəvan arasında siyasi münasibətlər son illərdə heç də rəvan olmayıb. Paşinyanın Belarus rəhbərliyinə qarşı sərt ritorikası, Ermənistanın KTMT-dən uzaqlaşması və Qərbə inteqrasiya kursu iki ölkə arasında məsafəni artırıb. Bu baxımdan Lukaşenkonun məhz Paşinyanın təzyiq göstərdiyi iddia olunan II Qaregini xüsusi şəkildə təbrik etməsi İrəvana siyasi mesaj kimi də oxuna bilər. Bir sözlə, Ermənistanda hakimiyyətlə kilsə arasında qarşıdurma yalnız daxili siyasi məsələ olmaqdan çıxaraq ölkənin xarici münasibətlərinə də müəyyən təsir göstərməyə başlayır. Paşinyan II Qaregini siyasi və hüquqi təzyiq altında saxlamağa çalışdığı bir vaxtda Belarus rəhbərinin katolikosa ehtiram nümayiş etdirməsi İrəvandakı mübarizənin ətrafında yeni suallar yaradır.

Lukaşenkonun II Qaregini xüsusi şəkildə təbrik etməsi Paşinyana siyasi mesajdır?

“Bu təbrikin məhz indiki siyasi şəraitdə səslənməsi onun arxasında daha fərqli mesajların ola biləcəyi qənaətini yaradır”.

Bu sözləri Milli Məclisin deputatı Vüqar İskəndərov deyib.

Deputat bildirib ki, Lukaşenkonun II Qareginə ünvanladığı təbrikdə onun bütün həyatının xristian kilsəsinə və erməni xalqına xidmət, fədakarlıq və sədaqət nümunəsi olduğu xüsusi vurğulanıb:

“Belə bir ifadənin Ermənistan hakimiyyəti ilə kilsə arasında qarşıdurmanın ən kəskin mərhələlərindən birində səslənməsi təsadüfi görünmür. Çünki söhbət sadəcə bir dini liderin ad gününün təbrik edilməsindən getmir. Burada II Qareginin nüfuzuna verilən siyasi qiymət də diqqəti cəlb edir. Paşinyan hökuməti ilə II Qaregin arasında ziddiyyətlər artıq adi fikir ayrılığı çərçivəsini çoxdan aşıb. Ermənistan hakimiyyətinin katolikosun fəaliyyətini və şəxsi həyatını hədəfə alan açıqlamaları, onun istefası ilə bağlı müzakirələrin gündəmə gətirilməsi və hətta hüquqi təzyiq imkanlarının səsləndirilməsi qarşıdurmanın miqyasını göstərir. Əslində, Paşinyanın qarşısında kifayət qədər ciddi dilemma var. Kilsəyə qarşı açıq mübarizə aparmaqla o, təkcə II Qareginlə deyil, Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən təbəqələrində köklü dini və milli instituta çevrilmiş Apostol Kilsəsi ilə qarşı-qarşıya gəlir. Bu isə sıradan siyasi rəqiblə mübarizə aparmaqdan tamamilə fərqli məsələdir”.

Parlament təmsilçisi onu da qeyd edib ki, Lukaşenkonun mesajını maraqlı edən əsas məqam onun məhz Paşinyanın kilsə ilə mübarizə apardığı bir vaxtda gəlməsidir:

“Belarus liderinin II Qareginin xidmətlərini yüksək qiymətləndirməsi dolayısı ilə Ermənistan hakimiyyətinin mövqeyinə münasibət kimi də qəbul edilə bilər. Burada daha bir mühüm məqam var. Lukaşenkonun Paşinyanla münasibətlərinin heç də isti olmadığını bilirik. Ermənistanın KTMT-dən uzaqlaşması, Minskə qarşı sərt ritorika və İrəvanın Qərbə doğru siyasi istiqamət götürməsi Belarus-Ermənistan münasibətlərində ciddi məsafə yaradıb. Belə bir fonda Lukaşenkonun Paşinyanın təzyiq göstərdiyi II Qareginə xüsusi ehtiram nümayiş etdirməsi kifayət qədər aydın siyasi alt mətn yaradır. Lukaşenkonun mesajını “Paşinyana açıq xəbərdarlıq” kimi təqdim etmək üçün tələsmək lazım deyil, lakin burada siyasi mesaj elementinin olmadığını da düşünmək çətindir. Çünki beynəlxalq siyasətdə bəzən deyilən sözlərdən daha çox, hansı məqamda və kimə deyildiyi əhəmiyyət daşıyır. Ermənistanda hakimiyyət-kilsə qarşıdurması artıq ölkənin daxili siyasi gündəminin mühüm məsələsinə çevrilib. İndi isə bu qarşıdurmanın ayrı-ayrı elementlərinin xarici siyasi müstəvidə də əks-səda verdiyini görürük. Lukaşenkonun II Qareginə mesajı məhz bu baxımdan diqqət çəkir. Paşinyanın II Qareginlə qarşıdurmanı nə qədər irəli aparacağı Ermənistan daxilində yeni siyasi proseslərin istiqamətini də müəyyən edə bilər. Çünki kilsəyə qarşı sərt addım hakimiyyət üçün yalnız dini məsələ deyil, həm də ictimai legitimlik məsələsinə çevrilə bilər. Paşinyan hesab edə bilər ki, kilsənin siyasi təsirini zəiflətməklə öz hakimiyyətini daha da möhkəmləndirəcək. Amma bunun əksi də mümkündür. Kilsəyə qarşı təzyiq cəmiyyətdə əlavə narazılıq yarada, hakimiyyətlə müxtəlif siyasi və ictimai qüvvələr arasında yeni qarşıdurma xətti formalaşdıra bilər. Əgər bu proses xarici aktorların da münasibət bildirdiyi bir mərhələyə keçirsə, məsələ artıq Ermənistanın daxili siyasətindən kənara çıxmış olur”.

Müsahibimiz vurğulayıb ki, Lukaşenkonun II Qareginə doğum günü təbriki kiçik görünən, lakin Ermənistanın hazırkı siyasi mənzərəsi baxımından kifayət qədər böyük suallar doğuran hadisədir:

“Paşinyan kilsənin siyasi çəkisini azaltmağa çalışdıqca II Qaregin ətrafında müzakirələr də genişlənir. İndi isə bu qarşıdurmaya Ermənistanın xarici tərəfdaşlarının münasibəti də görünməyə başlayır. Bu istiqamətdə yaranan sualların cavabı Ermənistanın yaxın dövrdəki daxili siyasi mənzərəsinə ciddi təsir göstərə bilər. Amma hamının bildiyi bir həqiqət də var: “Əsas qanunda din dövlətdən ayrıdır”. Bu əkslik zaman ötdükcə daha kəskin fazaya keçir, demək irəlidə hadisələrin gərgin fonda inkişaf etməsini təxmin etmək olar”.

Cavanşir Abbaslı

Mənbə: musavat.com