ABŞ Konqresinin maliyyələşdirdiyi Demokratiyaya Milli Dəstək Fondu (NED) Cənubi Qafqazda media, insan hüquqları, vətəndaş cəmiyyəti və siyasi proseslərlə bağlı layihələrə dəstəyini davam etdirir. Musavat.com bildirir ki, Fondun 2025-ci il üzrə hesabatında Azərbaycana 1 milyon 65 min, Ermənistana 2 milyon 863 min, Gürcüstana isə 2 milyon 506 min dollar ayrıldığı göstərilir. Bu rəqəmlər regionun ABŞ-ın demokratiyaya dəstək proqramlarında mühüm yer tutduğunu göstərir.

NED-in Azərbaycan üzrə layihələri müstəqil media, insan hüquqları, hüquqi yardım, siyasi məhbuslarla bağlı monitorinq və vətəndaş iştirakını əhatə edir. Ayrı-ayrı proqramlarda hazırlanmış materialların beynəlxalq təşkilatlara, ekspertlərə və siyasətçilərə çatdırılması da nəzərdə tutulur. Bu barədə minval.az-ın təhlilində deyilir. Bildirilir ki, söhbət yalnız yerli təşəbbüslərin maliyyələşdirilməsindən getmir. Bu fəaliyyət beynəlxalq ictimaiyyətin Azərbaycandakı proseslər barədə məlumatlandırılmasına və ölkə haqqında təsəvvürlərin formalaşmasına da təsir göstərə bilər. Bununla belə, konkret layihənin siyasi məqsəd daşıdığını və ya müxalifətə dəstək verdiyini yalnız maliyyələşmə faktına əsasən iddia etmək olmaz. Bunun üçün layihələrin məzmunu, fəaliyyəti və nəticələri ayrıca araşdırılmalıdır.

Ermənistana ayrılan qrantlar arasında xarici siyasət, təhlükəsizlik, Rusiya ilə münasibətlər, Qarabağdan köçmüş ermənilərin ictimai-siyasi həyata inteqrasiyası kimi mövzuların yer alması da diqqət çəkir. Bu, qrant proqramlarının regional siyasi gündəmlə əlaqəsini araşdırmağı zəruri edir. Azərbaycan üçün əsas məsələ xarici maliyyələşmənin mövcudluğu deyil, onun hansı məqsədlərə xidmət etməsi və ictimai-siyasi mühitə necə təsir göstərməsidir. Ölkənin suverenliyi və daxili proseslərə kənar müdaxilədən qorunmaq hüququ demokratik prinsiplər və vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyəti ilə bağlı müzakirələrdə də nəzərə alınmalıdır.
Eyni zamanda, insan hüquqlarının müdafiəsi, müstəqil jurnalistika və ictimai təşəbbüslərin dəstəklənməsi özlüyündə mənfi fəaliyyət sayıla bilməz. Əsas meyar maliyyənin şəffaflığı, hesabatlılıq və layihələrin real nəticələridir. Beynəlxalq təşkilatların Azərbaycana dair qiymətləndirmələri də regiondakı hadisələrin bütün tərəflərini, o cümlədən münaqişənin Azərbaycan üçün doğurduğu nəticələri nəzərə almalıdır. Məsələnin başqa bir tərəfi isə ABŞ-ın özündə maliyyə nəzarətidir. Dövlət Departamentinin Baş Müfəttişliyinin 2026-cı ilin iyulunda dərc etdiyi hesabata görə, 2017–2025-ci maliyyə illərində Konqres NED üçün 2 milyard dollardan çox vəsait ayırıb. Hesabatda Dövlət Departamentinin qanunla nəzərdə tutulan illik maliyyə əməliyyatları auditlərini həyata keçirmədiyi qeyd olunur və nəzarətin təmin edilməsi tövsiyə edilir. Bu fakt xarici qrantların təkcə alan ölkələrdə deyil, maliyyəni ayıran dövlətin özündə də şəffaflıq və hesabatlılıq baxımından qiymətləndirilməli olduğunu göstərir.
Nəticə etibarilə, xaricdən maliyyələşən layihələrin məqsədləri, vəsaitlərin istifadəsi və əldə olunan nəticələr barədə aydın məlumatların açıqlanması vacibdir. Azərbaycanın mövqeyindən yanaşdıqda, demokratik inkişaf adı altında həyata keçirilən proqramlar dövlət suverenliyinə hörmət, obyektivlik və qarşılıqlı hesabatlılıq prinsiplərinə uyğun olmalıdır.

NED-in Cənubi Qafqaz ölkələrinə ayırdığı qrantların siyasi və informasiya mühitinə mümkün təsirlərini necə qiymətləndirmək olar?
Demokratiya və İnsan Hüquqları Komitəsinin sədri Çingiz Qənizadənin Musavat.com-a bildirdiyinə görə, NED əsasən Konqresin ayırdığı vəsaitlərlə maliyyələşən təşkilatdır. QHT rəhbəri bildirib ki, bu maliyyə Azərbaycanda hər hansı təşkilata ayrılmayıb, böyük ehtimalla xaricdə fəaliyyət göstərən dairələrə yönəldilib. "Şübhəsiz ki, NED demokratiyaya dəstək adı ilə anti-Azərbaycan qüvvələri maliyyələşdirir. Ölkəmiz əleyhinə aparılan yalan propaqonda," söyüş maşını" və digər çirkin kampaniyalar məhz, müxtəlif fondların dəstəyi nəticəsində həyata keçirilir. Eyni zamanda, Qarabağla bağlı erməni yalanlarının yayılması, etnik təmizləmə, kilsələrin dağıdılması kimi cəfəng, saxta xəbərlərin tirajlanması bu cür təşkilatların maliyyəsi əsasında reallaşdırıla bilər. Mən NED-in saytına da nəzər yetirdim, orada hansı istiqamətlər üzrə qrant ayrıldığı açıqlanıb. Lakin bu siyahıda bir çox qrantın konkret benefisiar təşkilatının adı göstərilmir. Fond bunu tərəfdaşların təhlükəsizliyi ilə izah edir. Ancaq qeyri-şəffaflığın göstəricisidir. Deməli, gizli şəkildə iş görülür və maliyyənin xərclənməsində də qeyri-şəffaflığın olduğuna şübhələr var", - deyə Çingiz Qənizadə vurğulayıb.
Hüquq müdafiəçisi xatırladıb ki, NED ən böyük anti-Azərbaycan kampaniyasının Avropa Oyunları Bakıda keçirilən zaman başladıb: "Plan o vaxt ABŞ dövlət katibi Con Kerrinin Konqresdəki ofisindən koordinasiya edilirdi. Eyni zamanda, ABŞ-da bu kampaniyanın təşkil olunmasının NED-ə həvalə edildiyi də bildirilirdi. Vaxtilə Azərbaycanda da demokratiyanın inkişafına dəstək adı ilə siyasi fəallara qrantlar ayrılıb, lakin əsl məqsədin tamamilə məkrli olduğu üzə çıxıb. Yəni demokratiyanın inkişafının qayğısına qalmaq niyyəti olmayıb. Bundan əlavə, dini təriqətlərinin inkişafı, orta məktəblərdə dinin tədrisinə nail olunması və ya müxtəlif təriqətlərə mənsub müəllimlərin hazırlanması kimi layihələr də bir qayda olaraq NED tərəfindən maliyyələşdirilən layihələrdən olub. Əslində, Azərbaycanın hədəfə alınmasıdır. Burada qərəz, qeyri-səmimilik var".

Emil Salamoğlu

Mənbə: musavat.com